Taniec dworski

Historia tańca bezpośrednio wiąże się z historią obyczajów, choć każda z epok wykształciła oczywiście własne jego formy i style.

Już w XIII wieku występuje podział tańca na dwie wyraźnie zróżnicowane części: spokojną (w takcie dwudzielnym) i skoczną (w takcie trójdzielnym), a wiek XV zaowocował ukształtowaniem się odrębnych tańców posuwistych i skocznych. Te pierwsze (basses danses) stały się fundamentem dostojnych tańców dworskich, natomiast tańce skoczne (hautes danses) odznaczały się wyraźnie ludowym pochodzeniem.

Z czasem taniec dworski stał się wyrafinowaną rozrywką, cenną umiejętnością, która w sytuacjach towarzyskich stwarzała znakomitą okazję do konwersacji i nawiązywania znajomości. Zręczność manipulowania szpadą, kapeluszem, peleryną czy obfitymi fałdami sukni pozwalała zaprezentować przepych ubioru. Taniec pełnił funkcję nie tylko ćwiczeń fizycznych, ale głównie uczył elegancji oraz gracji poruszania się, stanowił niezbędny element w kształceniu dworskiej ogłady.

Stopniowo rozwój tańca dworskiego zmierzał w kierunku odchodzenia od dawnego saltare (z wł. skakanie, hasanie) do tańczenia zgodnego z regułami ballare czyli ruchu kunsztownego, podporządkowanego określonym normom. Pochód parami stał się uroczystym paradowaniem, mającym na celu roztaczanie splendoru, a taniec pojedyńczej pary - stylizowaną pantomimą miłosną. Bogaty ceremoniał wyrażania przez rycerza szacunku i miłości do damy serca zrodził nie tylko wykorzystywaną w tańcu całą gamę ukłonów oraz przyklęków, ale i główne zasady towarzyskiej etykiety.

Na dworach rycerskich w XIV-wiecznych Włoszech pojawiły się także bardziej widowiskowe formy łączące elementy muzyki, tańca, pantomimy, żonglerstwa i recytacji. Rozpowszechniły się również maskarady (momeris lub mommons).

Natomiast schyłek średniowiecza (XV w.) do historii tańca wniósł m.in. określenie balet (z włoskiego baletto - widowisko tańczone) oraz obecność znanych z nazwiska choreografów. Powstały też pierwsze prace teoretyczne na temat tańca, jak np. działającego na przełomie XIV i XV w. Domenico da Piacenza, rozprawa De arte saltandi et choreas ducendi („O sztuce tańczenia i prowadzenia tańców”).

W tańcach dworskich okresu renesansu dominowały dwa style: francuski i włoski.
Styl francuski opisał w swoim traktacie o tańcu (z 1588 r.) Thoinot Arbeau. Dzięki niemu dzisiaj znamy repertuar ówczesnych balów, jak również możemy dokładnie odtworzyć rodzaj kroków i figur obecnych w tańcach wykonywanych na dworze francuskim.
Według Arbeau najbardziej reprezentacyjnymi tańcami były pavana oraz basses danses. Podczas balu po tańczonej w wolnym tempie procesyjnej pavanie następowały zwykle żwawe i skomplikowane technicznie gajardy i gawoty. Tutaj tańczący mogli zaprezentować swoje umiejętności (solo lub w duecie), także improwizując. Wspólnie w półkolu tańczono branle, posiadające wybitnie ludowo-zabawowy charakter. W repertuarze balu nie brakowało również skocznej i frywolnej volty oraz egzotycznej moreski.

W czasie panowania Katarzyny Medycejskiej przeniknęły do Francji tańce w stylu włoskim. W okresie tym pojawiły się także pierwsze przedstawienia taneczno-teatralne, w których uczestniczyli dworzanie, jak i sami władcy. Włoski styl tańca z całym jego bogactwem i różnorodnością układów kroków możemy dziś odtworzyć dzięki zachowanym traktatom dwóch mistrzów tańca: Cezare Negri`ego i Fabritio Caroso. Repertuar balu włoskiego przypominał francuski, jednak sposób tańczenia różnił się tu zasadniczo. Często liczba tancerzy w poszczególnych choreografiach zmieniała się, skomplikowane i precyzyjne figury wykluczały improwizację, natomiast lekki kostium umożliwiał wykonanie tańców z dużą precyzją i finezją.

Duży rozkwit tańca zapanował na francuskim dworze w czasach Ludwika XIV. Ówcześnie powstały styl tzw. belle dance (lub noble dance) promieniował na wszystkie dwory europejskie, obejmując je swym wpływem. Na balach i w przedstawieniach teatralnych pojawiły się nowe formy taneczne. Królował menuet, wypierając dawne courante, modne stały się chaconne, sarabandy, giuges, passacagles i rigaudon.

Utworzenie Królewskiej Akademii Tańca (ufundowanej w 1661 r.) znacznie podniosło poziom i rangę tej sztuki. Mistrzowie skupieni wokół Akademii, poza szkoleniem zawodowych tancerzy, zajmowali się także kodyfikacją zasad tanecznego poruszania się. Precyzyjnie opisali poszczególne pozycje, kroki i figury używane w tańcu. Działalność Akademii umożliwiła rozwój tańca profesjonalnego, tak podziwianego przez publiczność podczas widowisk baletowych i przedstawień teatralnych.

Z podłoża renesansowych koncepcji fuzji sztuk na dworze francuskim wyrosła również specyficzna odmiana widowiska teatralnego prezentowanego podczas uroczystych okazji, w którym taniec miał dominujące znaczenie. Balet dworski (czyli ballet de cour) zaspokajał aspiracje dworu jako ośrodka wystawnej rozrywki i dawał szansę składania okazałych hołdów. Także król, adresat tudzież inicjator tych wspaniałych pochodów, maskarad, intermediów muzyczno-tanecznych, mógł przy tej sposobności zaprezentować się wobec poddanych od swej najbardziej ujmującej strony.

Na początku XVIII wieku powstały kolejne traktaty tańca opracowane przez cenionych mistrzów tej sztuki: Pierre'a Rameau i Raula Augera Feuilleta. Użyty przez obu autorów nowatorski i precyzyjny system notacji kroków (a także figur) pozwala dziś dokładnie odtworzyć choreografie tańców barokowych. Kompozycja tych układów opierała się na regułach symetrii, tancerze poruszali się w przestrzeni według skomplikowanych rysunków geometrycznych. Styl noble dance charakteryzowały pełne gracji i wdzięku ruchy ramion oraz dłoni. Wysoki poziom techniki tanecznej umożliwiał wykonywanie coraz bogatszej ornamentyki kroków, prowadząc do dużej wirtuozerii. Pod koniec XVIII wieku taniec dworski wszedł na salony burżuazji, ogarniając swym zasięgiem coraz szersze warstwy społeczne.