Balet Kozaki, czyli oszustwo ukarane, skomponowany przez Antoniego Harta, miał swoją prapremierę 11 listopada 1784 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie. Po ponad 200 latach zapomnienia dzieło zostało przywrócone scenie przez Balet Cracovia Danza – zarówno w warstwie choreograficznej, jak i muzycznej.

Autorem pierwotnej choreografii był Daniel Kurtz, pochodzący z Alzacji tancerz i baletmistrz Teatru Narodowego w Warszawie, który w latach 1776–1795 przygotował aż 84 choreografie. Wiele z nich opierało się na tematach polskich, a jego wkład w rozwój sztuki baletowej i teatralnej w Polsce był niezwykle istotny. Kurtz był również propagatorem reform baletowych Jean-Georges’a Noverre’a i wprowadzał jego idee do przedstawień wystawianych w Warszawie.

Dziś Daniel Kurtz, uznawany za jednego z ojców polskiego baletu, pozostaje postacią szerzej niemal nieznaną. Spektakl Cracovia Danza stał się więc także okazją do przypomnienia jego dorobku. Opracowania choreografii, inspirowanej twórczością Kurtza i tradycją taneczną jego epoki, podjął się Leszek Rembowski – choreograf, tancerz i znawca dawnych tańców polskich oraz charakterystycznych. Pracę nad rekonstrukcją poprzedziły badania prowadzone w konsultacji z dr. Tomaszem Nowakiem. Pozwoliły one sięgnąć do mało znanego i wciąż wymagającego dalszych badań obszaru historii polskiego tańca.

W spektaklu pojawiają się dawne polskie tańce, m.in. chodzony, oberek i polonez, a przede wszystkim kozak – w minionych epokach uznawany za polski taniec narodowy, dziś niemal zupełnie zapomniany. Przedstawienie obejmuje również tańce wykonywane w ówczesnej Polsce, takie jak chaconne, menuet, musette czy hongarese, którego korzenie sięgają tradycji węgierskiej.

Oryginalna partytura baletu Antoniego Harta zaginęła, jednak do naszych czasów zachował się wyciąg fortepianowy, pozwalający poznać zarówno charakter muzyki, jak i bogactwo taneczne dzieła. Na zamówienie Baletu Cracovia Danza partyturę zrekonstruował poznański muzykolog Maciej Prochaska.

Leszek Rembowski, choreograf, o pracy nad spektaklem:

„Próba odtworzenia baletu Kozaki nie jest przypadkowa, lecz opiera się na informacjach, jakie przetrwały do naszych czasów oraz na tradycji danej epoki. Punktem wyjścia był zachowany wyciąg fortepianowy, w którym obok tańców znajduje się muzyka o dramaturgicznym charakterze, »popychająca« akcję spektaklu do przodu.

Autor choreografii, Daniel Kurtz, doskonały tancerz, występował w baletach Gaspara Angioliniego, twórcy, który prowadził artystyczny dialog z Jean-Georges’em Noverrem. Kurtz niewątpliwie popierał reformy baletowe wprowadzane przez Noverre’a, ale jako tancerz Angioliniego być może uważał, że taniec powinien być jeszcze bardziej ekspresyjny, aby lepiej przekazywać treści.

Kiedy w 1766 roku na krótko został szefem baletu w Petersburgu, wprowadził do spektakli pantomimę oraz tańce oparte na folklorze rosyjskim. Takie podejście doskonale wpisuje się w balet Kozaki, w którym znajdują się tańce oparte na folklorze polskim, fragmenty pantomimiczne oraz tańce nawiązujące do repertuaru francuskiego, powszechnie znanego w tamtych latach. Te trzy elementy stały się dla mnie punktem wyjścia do odtworzenia baletu.

Jednocześnie starałem się zachować kolejność numerów, choć nie mamy pewności, czy układ tańców z wyciągu fortepianowego odpowiadał układowi przedstawienia scenicznego. Libretto baletu Kozaki nie jest nam znane. Wiemy natomiast, że dzieło funkcjonowało pod różnymi tytułami, np. Kozaki i Węgrzy, niekiedy z dodanymi innymi tańcami, zależnie od gustu publiczności, co było zresztą częstą praktyką tamtej epoki.

Miałem więc pewną swobodę w budowaniu libretta. Zdecydowałem się oprzeć je na pomyśle wykorzystania machiny, ponieważ był to czas, kiedy tego rodzaju urządzenia zaczęły się pojawiać. Punktem wyjścia stała się gra szulerska, w której oszustwo jest sposobem na zdobycie bogactwa. Spektakl jest więc ponadczasową opowieścią o marzeniu o bogactwie, które – jak wiemy – towarzyszy ludzkości od zawsze.”